محله ي بازار چشمه علي

معرفي محلات مــسـجـــد سـلــيـمـان

با ياد و نام خدا

دوباب از مـدارس قـديـمي شهر يعني دبستان و دبيرستان سيـنـا ونيز دبيرستان دخترانه ي حـجـاب يا همان شهدخت سابق نيز در اين محله هستند . دبستان سينا ازدبستانهاي قديمي شهر است كه در قسمت آخر چشمه علي برروي تپه اي مشرف به محله ي حسين قصاب يا مال گـنـدلـيـهابنا شده است . شايد بـاور نكتيد ولي بچه ها از پنج بنگله و سركوره ها هم به اين دبستان مي آمدند . مديرمدرسه آقاي قادري ناظم آقاي ستوده واز آموزگاران مي توانم آقايان ارزاني , موزري , انديشي, جلالي, حاجيان وزنده ياد مرحوم جد يد يان را نام ببرم . مـدرسه راهـنـمـايي دخترانه توحيد يا شهناز سابق كه در دونوبت صبح وعصر فعاليت داشته و اكنون نيزدر همان محل قبلي فعال است . دبـيـرستان دخترانه ي حجاب تنها دبيرستان دخترانه دراين قسمت شهر بود و تمام دانش آموزان دختر از باغ چشمه علي تا پنج بنگله دراين دبيرستان در دو نوبت صبح وعصردرس مي خواندند . نـام آن ابـتـدا شهدخت بودو پس از انقلاب به حجاب تغييرنـام داد . درمورد د بيرستان پسرانه  سينا  هم  همينطور بود با اين تفاوت كه  حتي   دانش آموزان روستايي اطراف شهر هم در اين مدرسه درس مي خواندند .  هميشه از بـهـتــرين دبيرستانهاي پسرانه شهر بود و كادراداري و آموزشي مجربي داشت . دبـيـر اني چون آقايان  ارشـدي, گـمـاري, مرحوم بابادي, رستم پور , جلالي و مـعـاونـيـنـي چون آقايان سلطاني و احمدي و  مديري چون آقاي درودگر و در سالهاي اخير نيزعـزيزاني چون آقايان غلامي پور و مطلق , در اين دبيرستان مشغول كار بوده اند كه اين  عـزيزان را هميشه بـه ياد خواهيم داشت و آرزو دارم هرجا هستند موفق و پيروز باشند . بعد از انـقـلـاب نيز يك باب دبستان ابتدايي با نام پاسدار و يك باب مدرسه راهنمايي پسرانه با نام امام خميني در چشمه عـلي احداث گرديده كه طي چند سال گذشته ساختمان جديدي براي آنها ساخته شده واكنوندر اين ساختمانها مشغول فعاليت هستند .

در چشمه عـلي سه نوع خانه شركتي وجود داشت : پنج رديف يا پنج لين منازل كارمندي, دورديف منازل سنگي كارگري كه به سي برنجي ها معروف بودند و دو مجموعه ي منازل معروف به بيست فوتي ها كه شامل دو اتاق هريك به مساحت ده فوت مربع و جمعا  بيست فوت مربع و به اين دليل به  اين نام معروف بودند. اين دو مجموعه, يكي نزديك مسجد ومحل مركز بهداشت فعلي كه بعدها تخريب شد و زمين آن به بهداري واگذار شد و ديگري روبروي دبستان سينا و دبيرستان حجاب كه تخريب  و  به صورت آبرومندانه اي ساخته شده و در اختيار كاركنان قرار گرفت .  اين  منازل  بعدها  به  ارتش  تحويل شد كه فعلا به كاركنان واگذار گرديده است.منازل كارمندي و سي برنجي داراي گاز و برق و آب بودند ولي بيست فوتي هاوضعيت متفاوتي داشتند داراي يك بخار عمومي كه قبلا شرح داده شدو هر چند خانه داراي يك شير آب مشترك بودند (معروف به بمبو شايد معادل بمب آب . چون آب آن نسبت به آب چشمه فشاربيشتري داشت ) كه معمولا چند ساعت  در روز  آب داشت  و كفاف مردم را هم نميداد  چرا  كه منازل شخصي هم از اين آب استفاده مي كردند . با اين  وضع آب ( كه از نظر زمان آبگيري شباهت عجيبي به امروز دارد ) در خانه ها چيزي به نام حمام هم وجود نداشت و تنها راه , استفاده از حمام عمومي بود . در چشمه علي يك باب حمام عمومي وجود داشت كه متعلق به يكي از كارمندان شركت نفت بود و يك روز درهفته براي زنان و بقيه ي هفته به مـردان اختصاص داشت . منازل بيست فوتي تـوالـت نداشتند و در هر محـله يك يا دوباب تـوالـت عمومي ساخته شده بود شبيه توالتهاي پادگانها ي قـديـمـي .  با اين تفاسير خود شما وضعيت بهداشتي مردم را حدس بزنيد . وضعيت منازل شخصي كه با  ترس  ولرز و ظاهرا مخفي از نـظـر ماموران حـراست شركت نفت  و  در  مناطق  نامناسبي  هم  ساخته  مي شدند از نظر آب و مسائل بهداشتي مشخص است . تا آغاز دهه ي 1340 برق فقط مختص منازل شركتي بود و تـنـهـا يك مولد برق خصوصي در مسجدسليمان بود كه روزها كار مي كرد واز آن گذشته همه توانايي  استفاده  از برق را نداشته و به همان چراغهاي نفتي يا شمع قانع بودند . تا حدود سال 1347  وضعيت  به  همان  شكل  بود تـا ايـنـكـه سازمان آب و برق خوزستان در شهر, احداث خطوط برق را آغاز و به تـدريج منازل شخصي بـرقـدار شدند. هر ماه مـقـداري كمك غـيـرنـقـدي به كارگران شركت نفت مي دادند كه به آن رشن مي گفتند ( راستش را بخواهيد هنوز معني آن را نفهميده ام ). درهرمحله جايي را به اين كار  اختصاص  داده  بودند  كه به آن رشنخانه مي گفتند . رشنخانه  چشمه علي  بالاي  پل  دبيرستان  سينا قرار داشت كه فعلا در اختيار ارتش مي باشد . كليساي سنت اندروز مخصوص ارامنه نيز در اين  محله بود  كه به علت مهاجرت ارامنه تعطيل و ساختمان آن به ارتش واگذار شد .

    از آن زمان نكته اي برايم عجيب بود وهنوز هم هست . در حاليكه همه نياز شديد داشتند و لوله هاي آب وگازهم از روي زمين  رد مي شد چرا مردم – مثل اين اواخر – اقدام به نصب انشعاب نمي كردند ؟ در مورد برق هم همينطور .

   چاه شماره يك مسجدسليمان

    تاريخچه

   با ياد و نام خدا

    در مورد اين مسئله كه در ايران  نفت از چه زماني شناخته شده يا مورد استفاده قرار گرفته است ,  اختلاف نظر وجود دارد .  بعضي از باستانشناسان عقيده دارند آتش مـقــدس آتشكده ي آذرگشسب در زمان ساسانيان كه دائما روشن بوده ,  در حقيقت از منـابـع زيـرزمـيـنـي تــامين مي شده است و علت تداوم اين آتش هم همان منابع زيرزميني بوده است . بـنا به گفته ي افراد قديمي و كهنسال,  قبل از اكتشاف و حفر چاه در مسجدسليمان كه در آن زمان محل عبور عشاير بوده و در محله دره خرسان كه اخيرا به علت نشت مواد نفتي تخليه شده , نفت خام به صورت مايع سياه , بدبو و غليظي در گودال ها و زمينـهاي ناهـمـوار از زمين مي جوشيده  است . اروپاييان و  به ويژه  انگليسيها كه به وجود نفت پي برده و از استخراج نفت در پنسيلوانيا اطلاع داشتند ,  به وجود آن در منطقه فعلي مسجدسليمان پي برده ودر صدد استخراج و بهره برداري برآمدند. لازم به ذكـر است  كه  ابـتـدا اين امر در كرمانشاه اتفاق افتاده و فعاليتهايي هم صورت گرفته بوده است از جمله حفر چاه در منطقه ي  مامازن كرمانشاه كه البته به نفت نرسيده بود.

    به هر صورت امتياز بهره برداري نفت  به  يك  مهندس انگليسي  به نام  ويليام ناكس دارسي  واگذار شد . فعاليتها و اقدامات دارسي بعد از چندين مرحله عدم موفقيت سرانجام به نتيجه رسيد . حفاري چاه شماره يك در تاريخ  ۲۳  ژانويه  ۱۹۰۸ مـيـلادي برابر با سوم بـهمن ماه ۱۲۸۶ شمسي آغاز و در تاريخ ۲۶ ماه مه  ۱۹۰۸ ميلادي برابر با پنجم  خـرداد ۱۲۸۷ شمسي ساعت   ۴ بامداد  در عمق۳۶۰ متري به نفت رسيد . توليد روزانه آن ۸۰۰۰  گالن برابر ۳۶۰۰۰ ليتر بوده است . به اين ترتيب اولين چاه نفت در ايران به بهره بـرداري رسيد  و حـيـات سيـاسـي , اقـتـصـادي و اجتماعي جديدي آغـاز و كشورمان وارد دوران تازه اي گـرديد  پس از آن چاهها يكي پس از ديگري حفر و مورد بهره برداري قرار گرفت . مـجـمـوع چـاهـهـاي حـفــاري شده  در مسجدسليمان به ۳۱۶ حلقه مي رسد .

    وجود  نفت  و  منابع  نفتي  سبب ايجاد كا و حرفه در اين شهر شد ودر نتيجه مردم اقصي  نـقاط ايران كه بر خلاف   امروز اكثرا  فاقد شغل و حرفه ي ثابتي بودند  ,  به اين شهر هجوم آورده  و مشغول كار شدند به همين علت به هر جاي اين كشور كه برويد يا از كاركنان قديمي شركت نفت و  يا از فرزندان آنها را مي بينيد .  خالي از لطف نيست كه در ايـنـجا گوشه اي از خاطرات يكي از نيروهاي انگليسي را بخوانيم  . او بعد از فوران چاه مي نويسد : (  نفت  از چاه با  فشار زيـادي فـوران كـرد ايـن صحـنـه موجـب شادي حـفـاران و كارگران شد كه شروع به رقصيدن دور دكل كردند و از خود صداهاي عجيب و غـريب در مي آوردند- احـتـمـالا گـالـه مي  زدند چون كارگران محلي  , بـخـتـيـاري بوده و با گاله زدن ابـراز شادماني مي كردنـد – و هـلهله ميكردند ) .انگليسيها هميشه با احترام از چاه شماره يك ياد كرده و مي كنند  چون  اولا  بـه  كار  خود ارج مي گذارند و دومـا خوب مي دانـنـد نفـت اين چاه و اين منطقه , چـه خـدمت بزرگي به امپراطوري بريتانيا كرده است. متاسفانه مانند ديگر كشورهاي جهان سوم ,  مـردم مــنطقـه از مـواهـب اين  نعمت الهي  بي بهره بودند وآنچه هم به آنها مي رسيد در حقيقت  نـوعـي صدقه بود. براي مثال :  از  گازي  كه  از  منطقه ي  نفت سفيد  بـراي كار پالايشگاه  بي بيان  انـتـقال داده مي شد حدود  يك چهارم  آن را براي مصارف شخصي كاركنان معمولا  عـاليرتبه اختصاص داده بودند و در محدوده ي  مناطق كارگري نشين يا منازل معروف به بيست فوتي  در هـر منطقه با آجـرهاي نسوز يك اجـاق بزرگ مي ساختند و روي آن يك صفحه ي چد ني قـرار مي دادند –  بخارهاي   قــديمي عـمـومي كه افـراد مسن كاملا به ياد دارند – كه علاوه بر كارگران و خانواده هايشان  بقيه نيز  استفاده مي كردند.البته بعد از سال ۱۳۳۲  در منازل جديدي   كه براي كارگران ساخته شد از گاز براي مصارف خانگي استفاده  مي شد . از اين گذشته  در بعضي مناطق كه منازل كارگري نبود , گودال هايي حفر كرده وهر از گاهي مـقداري  مازوت يا نفت سياه در آن مي ريختند ( شايد ازروي خيرخواهي و يا براي تمسخر)   . معـمولا زنان براي جمع آوري نفت به اين گودال ها هـجوم مي آوردند و هـركدام سعي داشتند نفت بيشتري را در بشكه  يا ظروف ديگر جمع آوري كنند و در انتها علاوه بر مصرف خودشان هر بشكه را معمولا در اوج قيمت ,  به يك تـومـان بفروشند ( سال 1346 ش ) وحال  آنـكه  , بيش از همان  مبلغ  را  بايد مواد شوينده مصرف مي كردند  تا  خود را  تـمـيـز كنند ( البته اگر امكاناتي براي نظافت داشتند )  كه  اين هم از بركات زندگي در كنار منابع نفت و گاز بود .  من خود شاهد  بسياري  از اين  موارد  بوده ام و باور كنيد در بعضي مواقع برخورد و دعواي زنانه  بر سر مقدار نفت بيشتر  سبب  شده  بـود  كه  همديگر  را  درون  نفت  سياه  حسابي  مشت ومال  بدهند واز پـاره كـردن  لـبـاس و حرفهاي  نامربوطي كه به هم مي زدند چيزي نگويم بهتر است .

اينجا بود كه شاعر محلي گفته است :

             سرنفت جـاونـد مه تـكـه زنـم تش        تو بگو مو به چنس دل بكنم خش

             واخوتون غيرت كنين  ديو  درارين         زي همه نفت ,  طلا  هونه  ورارين

    از مسئله دور افتاديم . بعد از اتمام نفت چاه مذكور , دكـل و تمام وسايـل آن به همان شكل باقي گذاشته  شد تا مكاني  براي  بازديد كنندگان  باشد  و  اخيرا هـم در فهرست آثار مـلي به ثبت رسيده است .  طي يـكـي  دوسال گـذشته قــرار شد  ايـن  محــل به  مـوزه ي نفت  تبديل شود و  اقداماتي هم صورت گرفته است .البته منابع  نفتي مسجدسليمان هـنـوز نفت دارند و بعضي هم مورد بهره بـرداري قـرار گرفته اند  ولي  نفت  بقيه به شكلي  است كــه استخراجشان هزينه اي بيش از توليد دارد واز نظر اقتصادي مقرون به صرفه نيست .

    آنچه به عنوان يك سوال هميشه در ذهنم باقي مانده اين است كه چرا كسي به خود  اجازه  نـمـي داد  بـپـرسد درحالـيكه ايـرانـيـان صاحبان اصلي ايـن منـابع هستند ,  عده ي معدودي كه   معمولا خارجي  هم  بودند  بـايد در باره ي آن تصميم بگيرند و به مردم امـرونهي كنند. و ديگر ايـنـكه چرا در شروع كار كه مسجدسليمان جاده اي نداشت مسئولين بـراي  ديدن آن با رنج و مشقت به اينجا مي آمدند ولي حالا ايـنـگونه  متروك  و  مهجور مانده است ؟

    سه ماه ديگر صد سال مي شود كه دكل چاه شماره يك نصب و مشغول  كار شده است .  در  اين مدت تنها نوزادي بوده كه در گوشش اذان نگفته اند  ولي  بيش از  همه  صداي  اذان  را   شنيده است. اقـتـدار انگليسيها ,  ماجراي سي تير ,  كودتاي 28 مرداد  ,  اجـحـافاتي كه در حق مردم مي شد,   ريحت و پاشهاي مسئولين وقت  ,  انـقـلاب اسلامي  ,  بمبارانهاي هوايي وموشكهاي عراقي و به عبارتي  تمام وقايعي كه در اين مكان روي داده را ديده است اما هنوزهم ايستاده و به ماهم درس ايستادگي  در برابر ناملايمات را مي دهد .

    در خاتمه لازم است  از  افـرادي  ياد  كنيم  كه درابتداي راه در صنعت نفت فعاليت كـرده و با آن مشكلات و كمبودها  توانستند  كار  را  به سرانجام برسانند .  از آنجا كه احتمالا ديگر در بين  ما نيستند به روحشان درود

 مي فرستيم و يادشان را گرامي مي داريم .