مــسـجـــد سـلــيـمـان وضعيت خانه سازي در گذشته وحال

بایاد ونام خدا

موضوعي كه ذهن همه را مشغول كرده و براي هر تازه واردي هم مطرح مي شود اين است كه گرچه شهر زمين مناسب ندارد , چـرا هـمـين زمينها ازابتدا دراختيار مردم قرارداده نشد تا به شكل مناسبي ساخت و ساز كنند؟ علت اين را حتي قديمي ترهاهم نمي دانستند ولي ظاهرا مسئولين شركت نفت از آنجا كه چنين روزهايي را انتظار داشتند( سرنوشت ساكنان غير شركتي نفت سفيد , عنبل و هفتگل را تجربه كرده بودند) ويا براي اينكه اطرافشان زياد شلوغ نشود وبه اين بهانه كه ممكن است درزمينهاي شهر منابع جديدي يافت شود , اجازه ي ساختمان سازي نمي دادند و به شدت با احداث خانه توسط مردم برخورد مي كردند و دراين راه ازابتدا به گونه اي اقدام كردند كه مردم جرات اعتراض نداشته باشند . تخـريب خانـه ها حتي با استفاده از نيروهاي شهرباني ( در سالهاي آخر مردم فهميده بودند مامورين حراست اجازه قانوني ندارند ) وحتي گاهي كارگراني راكه برخلاف ميل مسئولين خانه ساخته بودند, به مناطق ديگر تبعيد يا به اصطلاح اجبارا منتقل مي كردند . اينكه شركت نفت مجاز بودبه اين صورت عمل كند يانه ؟ منهم نمي دانم و يا شايد هنوز هم بي جواب باشد .به هرحال مسئولين شركت نفت به همين شكل عمل مي كردند ومردم هم مانند وحي منزل , نظرآنها راعينا پذيرفته و عمل مي كردند . مطمئن هستم اگـرموارد ذكـرشده را بـراي هركس خارج از محدوده مسجدسليمان بيان كنيد به هيچ وجه نخواهد پذيرفت . تـاكـيد براين موضوع به خاطر كم لطفي بعضي دوستان غير مسجدسليماني و برخي همشهريهاي جوانتر است كه از روي كنجكاوي ويا شايد تمسخرمي پرسند مگر شما سليقه نداشتيد كه منازل را به اين شكلمي ساختيد ويا چرا دربرابر شركت نفت تسليم محض بوديد وهرچه مي گفتندمي پذيرفتيد؟ بارها درجواب اين سوالات عنوان كرده ام كه اگر سليقه نداشتيم امروزه چنين ساختمانهاي شيك و گران قيمتي در اين شهروجود نداشت . راستش را بخواهيد قبول دارم كه درمقابل شركت نفت به نوعي مسخ شده بوديم ( ازعـدم آگاهي ازحقوق اوليه مان ويا قدرت بلامنازع شركت نفت سرچشمه مي گرفت كه آن هم نتيجه ناآگاهي خود ما بود) . براي خود من هنوز عجيب است چگونه ممكن است مامور حراست شركت نفت به خود اجازه دهد در ملاءعام مانند نظاميان قديمي كه به سربازان زيردستشان فحش مي دادند , به مردم فـحش نـامـوس بدهد وجالب تر اينكه هيچكس هم جوابي ندهد . مي خواستم خاطراتي كه ازآن دوران دارم وياديگران دارند , بااجازه خودشان در آخر نقل كنم اما چون بحث نحوه ي رفتار مسئولين شركت نفت است اين مورد را ذكر كنم . درمنازل كارمندي محله ي ما يك نفراقامت داشت كه بگذاريد نامش را ذكر نكنم . ما در منزل براي گرم كردن و غذاپختن از مازوت استفاده مي كرديم كه انصافاً دود زيادي ايجاد مي كرد وازاتفاق دود هم مستقيماً به سمت خانة ايشان مي رفت . چندبار بانوعي غرور اعتراض كرد كه حق نداريد نفت سياه مصرف كنيد ظاهراً چون خودش از گاز طبيعي استفاده مي كرد وضع مارا درك نمي كرد . البته پدرم كه مشتاق اينگونه برخوردها بود به خوبي جوابش را داد .

مردم به دلايل ذكر شده به حدي از ماموران حراست واهمه داشتند كه حتي به توهين هاي آنان واكنشي نشان نمي دادند . مردم به خاطر نياز به مسكن به دنبال راهي براي راحت شدن ازدست مزاحمت ماموران حراست بودند وتنها راه هـم، تطميع آنان بود كه متاسفانه اين روش هميشه جواب داده است . بعضي ماموران كه رشوه به مذاقشان خوش آمده بود، به تدريج راهـهـاي فرار از اين قانون من درآوردي را به بقيه نشان دادند و يا شايد اولين بار، به يكياز نورچشمي ها راه حل را نشان داده و بـقيه هم ياد گرفته اند . با ترفندهاي مختلف ازجمله گذاشتن عكس شاه درخانة جديد, ماموران از قبل تطميع شده هم از تخـريب خانه صرفـنظر كـرده و مسئله بـه دادگستري و...…كشيده مي شد كه پـرونده هاي زيادي در اين زمينه براي افراد ساخته شد . وجود منابع جديد هم بهانه اي بيش نبود چـرا كه ، تمام مـنـابع شناسايي و بهره برداري گرديده بود . به هر جهت مسئولين شركت نفت زمـيـنـهاي خوب و قابل سكونت را انتخاب وخانه هاي سازماني احداث كردند وبقية مردم ناچاراً به دامنة تپه ها و جاهاي نامناسب روي آوردند . اگر نگاهي گذرا به وضعيت منازل شركتي و شخصي ( آنـهـايي كه قـبل از انقلاب ساخته شده اند ) بيندازيد به خوبي اين موضوع را درك خواهيدكرد .

قـبلا اشاره شد كه مسئولين شركت نفت زمينهاي مسطح و همواررا انتخاب و در آنـها منازل سازماني احداث كردند(البته به استثناي مناطقي چون تلخاب , هشت بـنگله وشاه نشين كه ازهمان ابتدا براي اقامت روسا درنظرگرفته شده بود ) ودركنار اين زمينها، مناطقي هم كه براي خانه سازي مناسب بود به همان شكل نگه داشتند . اگرعكسهاي قديمي محلاتي چون چهاربيشه , كنار دبيرستان سينا, مسير نفتون و مقابل كمپ كرسنت , هشت بنگله و…را نگاه كنيد كاملا متوجه اين موضوع خواهيد شد . حتي اگربپذيريم نوعي آينده نگري بوده ( مسلماً نبوده است ) اين سوال پيش مي آيد كه آينده نگري براي چه وبراي چه كسي ؟ باور كنيد پدر هم اينگونه براي فرزندانش آينده نگري نمي كند . براي مثال زمين فعلي ورزشگاه چهاربيشه ساليان طولاني به همان شكل باقي مانده درحاليكه مردم عادي در دامنه تپه مقابل زيرجاده فـرودگاه خانه هايي ساخته و در آن سكونت كرده بودند كه فقط , نامي از خانه داشت و آثار باستاني سرمسجد پس از قرنهاي متمادي كه از ايجادشان مي گذشت بهتراز آنها بود . گرچه خوشبختانه محل موردنظر درنهايت به زمين ورزش تبديل شد . يازمينهاي اطراف دبيرستان سينا كاملا خالي بود ولي مردم از ترس ناچاراً در تپه مقابل كه به َسرتُل معروف بود خانه ساختند ويا در بازار چشمه علي كه مردم به ناچاردرمحل قبرستان قديمي پشت باشگاه بدر به خانه سازي اقدام كردند . در مورد بـقـيـه محلات اطلاع زيادي ندارم ولي , تا آنجايي كه خود ديده ام زمينهاي بسيار زياد ي در اطراف ادارات و تاسيسات شركت نفت وجود داشت كه با تكيه برقدرت آنها را خالي نگه داشته بودند و مردم به ناچار در مناطق نامناسب خانه مي ساختند . اما براساس يك اصل ساده فيزيك ( فكر كنم اصل دوم نيوتن , هـرنيرويي را عكس العملي است به اندازه آن و درجهت مخالف و يا آزاد شدن فـنـر تحت فشار) , به مجرد از بين رفتن قدرت شركت نفت مردم به سرعت در زمينهايي كه تا آن زمان از دسترس آنها دور بود , اقدام به ساختن خانه كردند و آن هم بدون نظم و نقشه و طرح جامع شهري كه نتيجه اش را مي بينيد .

اما كنار آمدن با گرما وسرماي خوزستان هم حديث ديگري داشت . تـابستانها استفاده از بادبزنهاي حصيري و به اميد بادي كه بوزد . دربعضي محلات دامنه تپه ها را سوراخ كـرده وبعدازظهرها در آن استراحت مي كردند( َشوادون ). چـون خنك و بهتر از هواي بيرون بود . فكر كنم روبروي پل پياده رو مالكريم هنوزآثار آن هست , الـبته مردانه بود . مثلي مي گويد : احـتياج مادر اختراع است . پس ازمدتي برخي افرادابتكارتازه اي به كار بردند ( فكرخودشان بود يـا در جايي ديده و ياد گرفـته بودند ) . بـه اندازه ي در يكي از اتاقها , يك قاب چوبي درست كردند و دوطرف آن سيم توري چسبانيده , وسط دولايه سيم توري ‍‍ , مقداري خـار شتري قرارداده و آن را خيس مي كردند . هـمـان بـاد كمي هم كه مي وزيد , خنكي مطبوعي ايجاد مي كرد ( جد كولرهاي آبي امروزي ) . ولي بـراي بشركه طـبيعت زياده طلبي دارد , پس ازمدت كمي اين هم كافي نبود . كم كم پنكه هاي سقفي ودستي وارد بازار شد . بااستفاده از پنكه دستي ودرب توري مورد نظر وضع تقريبا بهترشد . كم كم كولرهاي آبي دست ساز توسط برخي افراد تهيه ومورد استفاده قرار گرفت وپس ازآن همان طبيعت زياده طلب , كولرآبي وسپس كولرگازي استفاده كرد . رختخواب را( اگرداشتند ) پس از غروب آفتاب پهن مي كردند تا خنك شودكه شب بتـوانـنـد بخوابند . معمولا براي جلوگيري ازعـقـرب زدگي و مارگزيـدگي روي تخت مي خوابيدند كه قـاب لوله اي داشت وبـا سيم بافته مي شد ( حرفه تخت بافتن يا به اصطلاح محلي تخت چيدن از حرفه هايي بود كه مي توانم بگويم در اين مـنـطـقـه به وجود آمد وهنوزهم در مناطق شركت نـفـتي و روستايي و برخي شهركهاي كارگري طرفدار دارد گرچه امروزه تقريبا همه زير باد خنك كولرگازي مي خوابند ) . چهار گوشه آن ميله هاي كوتاهي قرارداده و پارچه اي به عـنوان پشه بند دورتخت مي بستند كه درحقيقت مانع ديد مي شد و باد بيشتر مواقع آن را جدا مي كرد . هنوزهم براي خودم عجيب است كه مردم , چگونه گرما و باد گرم , شرجي و گردوغـبـار را تحمل كرده و زنده ماندند . درزمستان با تاريك شدن هوا به قولي با مرغها جا مي رفتند چون هم سرد بود وهم وسيله سرگرمي مانند راديو يا تلويزيون نبود . عده اي كه مي توانستند چوب يا زغـال تهـيه كنند , يك منقـل را آماده مي كردند ومدت بيداري آنها بستگي به دوام زغالها داشت و با تمام شدن گـرماي مـنـقـل مي خوابيدند . كم كم از چراغهاي نفتي استفاده شد . چراغهاي والور و بعد , علاءالدين كه تقريبا عموميت يافت . استفاده از پريموس نفتي هم براي غذا پختن مرسوم بود گرچه مشكلات خاص خودراداشت . پس ازمدتي , اجاقـها و سيلندرهاي گازمايع مورد استفاده قرار گرفت و به تدريج جايگزين تمام وسايل غذاپزي قبلي گرديد . ولي جهت گرم كردن تنها همان علاءالدين استفاده  مي شد .

اشاره اي هم به مـدارس داشته باشم . البته پس از كسب مجوز لازم به طور كامل دراين باره صحبت خواهم كرد . شركت نفت در مناطق مختلف شهرمدارس متعددي ساخته است . در نفتك , چهاربيشه , چشمه علي , نـفـتون , باغ ملي , چاه نفـتي , پشت برج , نمره يك, كلگه , بي بيان و تمبي . توجه كنيد در دومنطقه , هشت بنگله و تلخاب عليرغم اهميت زيادشان مدرسه اي ساخته نشد شايـد به اين علت كه, فـرزنـدان كارمندان ايراني اين مناطق با اتوبوس به مدارس ملي مي رفتند و فـرزندان كاركنان خارجي هـم احتمالا , درمدرسه اي كه به مدرسه خارجيها معروف بود و ساختمان آن هنوز هست , مشغول به تحصيل بودند . شركت نفت درسالهاي اخير تعميرات برخي مدارس را به عهده گرفته و انجام داده است . حـتي اگر اين امر جزء تعـهدات شركت نفت هم باشد , اقـدام مسئولـيـن در انجام تعـهداتشان هم قابل تحسين است . شركت نـفـت درابتدا مدارس ابتدايي را تقـريبا به تعداد محلات ساخت ولي , در مورد دبيرستان باتوجه به وضعيت امروز , متاسفانه اينگونه نيست . چهار دبيرستان پسرانه ( عملا سه باب چون دبيرستان سبز آباد مختص رشته ادبيات بود ) و چـهار دبيرستان دخترانه در چشمه علي , سي برنج , باغ ملي و كلگه . دبـيرستانهاي پسرانه و دخترانه به شكلي قرار گرفته اند كه دانش آموزان هنگام  رفتن به مدرسه, بيشترين برخورد را باهم دارند . مدارس ملي را جدا در نظر بگيريد .

با انقلاب در سال 1357 آن تسلط شركت نفت , از بين رفت ومردمي كه مـدتها تحت فشار بودند , به تصرف زمين وخانه سازي دربهترين نقاط شهر پرداختند . شاه نشين , كمپ كرسنت , هشت بنگله , پانسيون خيام , كنار ادارات وهـرجـا كه فكر كنيد . دراين زمان گـرچه تملك زمين آزاد بود ولي متاسفانه بـه خـاطر شتاب , در ساختن خانه هيچ طرح و نقشه اي نداشتند وبازهم بيقواره و كج و معوج . گاهي بـراي افـزودن چـنـد مـتر مربع , زمين قـناس شده ويـا وضعيت خيابان بـه هم ريخته است ( به ايـنها عدم توجه به مسئله ي عـبور فاضلاب و لوله هاي آب و گازرا اضافه كـنيد . در برخي از مناطق , لوله هاي آب شبيه به جدول كلـمات متقاطع روزنامه هـا از كنار هم مي گذرند) . عـبـور لوله ها ازروي زمين , سبب شكسته شدن آنها و ريختن وهدر رفتن آب و يا نشت گازو مشكلات متعدد گرديده است . بهترين مصالح و آزادي درعمل وكارهم نتوانست براي اين شهرموثرباشد . تنها درنفتك وكنار ترمينال تفاوتهايي در ساخت وسازديده مي شود .

همه اين مسائل دست به دست هم داد تا خانه ها حتي امروز كه هزينه زيادي هم دارند , از روي نظم ساخته نشده و شكل خوبي نداشته و نتوان جدول بندي وخيابان سازي كرد . خانه هايي كه در ارتفاعات ساخته شده حتي در شرايط خوب هم , دچار افت فشارآب هستند, يا به جاده دسترسي ندارند و يا افراد براي رسيدن به جاده ي اصلي بايد پياده مسافت زيادي را طي كنند.

شايد يك علت ديگر عدم واگذاري زمين به افراد در گذشته نبود يك اداره ياارگاني مانند شهرداري يا زمين شهري بوده است . قوانين مربوط به شهرداري و زمين شهري به سالها بعد برمي گردد .